เศรษฐกิจนอกระบบ ไทยรั้งที่ 2 อาเซียน สูญหาย 848,000 ล้านดอลลาร์

หลายคนอ่านข่าวผ่านตา คงจะพอได้เห็นคำว่า ธุรกิจสีเทา, ธุรกิจมืด, เศรษฐกิจเงา กันมาบ้าง ในข่าว​ตามสื่อต่าง ๆ คำเหล่านี้ มักจะถูกใช้เรียกแทนเศรษฐกิจที่อยู่นอกระบบ ซึ่งไม่ถูกควบคุมตรวจสอบโดยทางการ และโดยมาก เศรษฐกิจนอกระบบ มักจะถูกมองในทางลบเสียเป็นส่วนใหญ่ เพราะข่าวที่เกี่ยวข้องกับคำเหล่านี้ มักจะเกี่ยวพันกับธุรกิจที่ผิดกฎหมาย 

วันนี้พี่ทุยเลยอยากจะชวนเพื่อน ๆ มาทำความรู้จักกันให้มากขึ้นว่า ธุรกิจอะไรบ้างนะที่เข้าข่ายถูกเรียกว่าเศรษฐกิจนอกระบบ แล้วตัวเราล่ะ เกี่ยวข้องอยู่กับธุรกิจประเภทนี้อยู่รึเปล่า และธุรกิจนี้ส่งผลอะไรต่อประเทศบ้าง 

ก่อนอื่น พี่ทุยขอสรุปนิยามที่เกี่ยวข้อง ดังนี้ 

เศรษฐกิจนอกระบบ คือ อะไร 

เศรษฐกิจนอกระบบมีชื่อในภาษาสากลว่า Informal Economy มีชื่อเรียกอื่น ๆ อีก เช่น ​Shadow Economy หรือ เศรษฐกิจเงา เป็นคำที่ใช้เรียกกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่มาจากธุรกิจขนาดเล็ก ธุรกิจส่วนตัว ที่ไม่ได้มีการเสียภาษีให้กับรัฐ ไม่ได้ถูกควบคุมตรวจสอบโดยภาครัฐ ดังนั้นจึงจะไม่เก็บตัวเลขใด ๆ เพื่อนำไปคำนวณอยู่ในตัวเลขเศรษฐกิจที่ทางการประกาศออกมาเป็นประจำ เช่น ตัวเลขการจ้างงาน หรือผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศ (GDP) เป็นต้น 

ข้อมูลจากโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (United Nations Development Programme : UNDP) ระบุว่า กิจการที่เป็นเศรษฐกิจนอกระบบ น่าจะมีประมาณ 8 ใน 10 ของกิจการทั่วโลก ขณะที่ แรงงานมากกว่า 60% ทั่วโลกทำงานในเศรษฐกิจนอกระบบ หรือประมาณ 2,000 ล้านคน 

ส่วนข้อมูลล่าสุดจากเว็บไซต์ worldeconomics.com ที่ได้ทำการสำรวจรายไตรมาสเกี่ยวกับเศรษฐกิจนอกระบบ (Quaterly Informal Economy Survey : QIES) พบว่า ข้อมูลล่าสุด ไทย น่าจะมีกิจกรรมเศรษฐกิจนอกระบบประมาณ 46.2% ของระดับผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศ (GDP) หรือประมาณ 848,000 ล้านดอลลาร์ ซึ่งถ้าดูจากตารางเทียบกับประเทศอื่นในโลกแล้ว ก็ประมาณ อันดับที่ 15

Top 15 เศรษฐกิจนอกระบบ ที่มีสัดส่วนต่อ GDP สูงที่สุดในโลก

ข้อมูลจาก worldeconomics พบว่า 15 ประเทศที่เศรษฐกิจนอกระบบมีสัดส่วนต่อ GDP สูงที่สุดในโลก ได้แก่ 

1. อัฟกานิสถาน 72.0%
2. ซิมบับเว 64.1%
3. ไนจีเรีย 57.7%
4. เฮติ 55.1%
5. โบลิเวีย 54.8%
6. นิคารากัว 52.5%
7. ปานามา 51.6%
8. กาบอง 51.6%
9. เมียนมา 49.0%
10. เบนิน 48.8%
11. กัวเตมาลา 48.6%
12. สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก 48.3%
13. แทนซาเนีย 46.7%
14. ปารากวัย 46.5%
15. ไทย 46.2%

ถ้าเทียบแบบกันเอง ๆ ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (อาเซียน) ก็ต้องบอกว่า เราเป็นสองรองก็แค่เมียนมา แต่ว่ามากกว่าเมื่อเทียบกับประเทศอื่น ๆ 

เศรษฐกิจนอกระบบในอาเซียน เรียงตามลำดับมากที่สุดไปน้อยที่สุด

โดยข้อมูลจาก worldeconomics พบว่า 10 ประเทศในอาเซียนที่มีเศรษฐกิจนอกระบบต่อ GDP สูงที่สุด ได้แก่

1. เมียนมา 49.0%
2. ไทย 46.2%
3. กัมพูชา 40.9%
4. ฟิลิปปินส์ 34.1%
5. บรูไน 30.1%
6. ลาว 27.2%
7. มาเลเซีย 25.3%
8. อินโดนีเซีย 22.7%
9. เวียดนาม 20.5%
10. สิงคโปร์ 10.4%

สัดส่วนเศรษฐกิจนอกระบบในประเทศเศรษฐกิจขนาดใหญ่อื่น ๆ

ในด้านเศรษฐกิจนอกระบบในประเทศเศรษฐกิจขนาดใหญ่ ข้อมูลจาก worldeconomics พบว่า 

• อินเดีย 43.1%
• จีน 12.7%
• ญี่ปุ่น 9.6%
• สหรัฐฯ 7.3%

ถ้าดูจากตรงนี้ ก็จะเห็นว่า ประเทศที่พัฒนาแล้วจะมีสัดส่วนเศรษฐกิจนอกระบบที่น้อยกว่า เมื่อเทียบกับประเทศกำลังพัฒนา ขณะที่ประเทศในแถบแอฟริกาครองอันดับต้น ๆ ในตารางของเศรษฐกิจนอกระบบ

ส่วนไทยเรา แม้จะไม่ติดอันดับ Top 10 ในตารางโลก แต่ถ้าดูเฉพาะในภูมิภาคอาเซียนด้วยกันแล้ว ก็ถือว่าสัดส่วนเศรษฐกิจนอกระบบในประเทศเราอยู่ในระดับสูงพอสมควร  

ตัวอย่างกิจกรรมเศรษฐกิจที่อยู่นอกระบบ

ถ้าดูข้อมูลจากสำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) ที่เคยให้ไว้ ระบุ ลักษณะสำคัญของเศรษฐกิจนอกระบบไว้ 8 ข้อ คือ

1. ผู้ประกอบการจ้างแรงงานน้อยกว่า 10 คน ส่วนใหญ่เป็นแรงงานในครอบครัว 
2. กิจกรรมมีความหลากหลาย เช่น ค้าปลีก ขนส่ง การซ่อมแซมต่าง ๆ การก่อสร้าง บริการส่วนบุคคล และอุตสาหกรรม
3. เกิดขึ้นและหายไปได้ง่ายกว่าเศรษฐกิจในระบบ 
4. มีเงินทุนต่ำ
5. ต้องการใช้แรงงานที่ไม่ได้มีทักษะระดับสูง
6. ผู้ทำงานเรียนรู้ทักษะจากการทำงาน
7. นายจ้างและลูกจ้างมีข้อตกลงกันเอง แบบไม่เป็นทางการ ลูกจ้างอาจจะได้สิทธิหรือสวัสดิการเพียงเล็กน้อย
8. ธุรกรรมเศรษฐกิจนอกระบบจะเชื่อมโยงกับเศรษฐกิจอื่นที่อยู่ในระบบ 

เศรษฐกิจนอกระบบ​ มีอะไรบ้าง ? 

เศรษฐกิจนอกระบบ​ ถูกแบ่งย่อย ๆ อีกเป็น 2 ประเภท คือ

1. ธุรกิจแอบแฝง คือ มีการผลิตสินค้าและบริการ ที่ถูกต้องตามกฎหมาย แต่ไม่ยอมแจ้งประเมินรายได้ เช่น หาบเร่ แผงลอย รับซื้อขายของเก่า บริการซ่อมรองเท้า ผู้รับจ้างทำงานบ้าน 
2. ธุรกิจผิดกฎหมาย คือ ค้ายาเสพติด ค้าอาวุธสงคราม ค้าน้ำมันเถื่อน นำเข้าสัตว์ป่า โสเภณี นายหน้าจัดหาผู้หญิงและแรงงานเมียนมาในไทย ค้าหญิงไทยในต่างประเทศ​ และพนันผิดกฎหมาย เช่น หวยใต้ดิน พนันบอล เป็นต้น 

แรงงานไทยอยู่ในเศรษฐกิจนอกระบบเยอะแค่ไหน

เมื่อมาดูว่า แรงงานไทยอยู่ในเศรษฐกิจนอกระบบเยอะแค่ไหน พี่ทุยต้องบอกว่า สำนักงานสถิติแห่งชาติ มีการจัดทำแบบสำรวจแรงงานนอกระบบ ประจำปี 2565 เอาไว้ โดยคำนิยามของแรงงานนอกระบบ ในที่นี่ คือผู้ที่มีงานทำที่ไม่ได้รับความคุ้มครอง หรือไม่มีหลักประกันทางสังคมจากการทำงาน สรุปได้ดังนี้

• จำนวนแรงงานนอกระบบในไทย ปี 2565 มีจำนวน 19.4 ล้านคน (จากผู้ทำงาน 39.6 ล้านคน) หรือ 49% 
• สัดส่วนแรงงานนอกระบบในแต่ละภูมิภาค

1. ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 75.7%
2. ภาคเหนือ 68.2%
3. ภาคใต้ 52%
4. ภาคกลาง 35.3%
5. กรุงเทพฯ 24.7%

• สัดส่วนแรงงานนอกระบบอยู่ในกิจกรรมเศรษฐกิจอะไรบ้าง

1. ภาคเกษตรกรรม 55.4%
2. ภาคบริการและการค้า 34.6%
3. ภาคการผลิต 10%

ปัญหาที่แรงงานนอกระบบเผชิญ 

จากข้อมูล สำนักงานสถิติและสังคมแห่งชาติ กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม พบว่า ปัญหาที่แรงงานนอกระบบเจอ คือ 

1. ปัญหาจากการทำงาน ได้แก่ ค่าตอบแทน งานขาดความต่อเนื่อง และงานหนัก
2. ปัญหาจากสภาพแวดล้อม ได้แก่ อิริยาบถในการทำงาน ฝุ่นละออก ควัน กลิ่น และแสงสว่างไม่เพียงพอ
3. ปัญหาจากความไม่ปลอดภัย ได้แก่ สารเคมี เครื่องจักร เครื่องมือที่เป็นอันตราย และอันตรายต่อระบบหู/ระบบตา 

หมายเหตุ  : แรงงานบางคนอาจเจอปัญหามากกว่า 1 ด้านก็ได้ 

เศรษฐกิจนอกระบบมีผลอย่างไรต่อชีวิตเรา 

สำหรับใครที่กำลังสงสัยว่า เราจะรู้เรื่องเศรษฐกิจนอกระบบไปทำไม พี่ทุยก็ต้องบอกว่า จริง ๆ แล้วในการใช้ชีวิตประจำวันของเราก็ล้วนเกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจนอกระบบทั้งนั้น เพราะร้านหาบเร่แผงลอย รวมถึงร้านอาหารริมฟุตบาทที่เราไปใช้บริการจำนวนมาก ก็คือ เศรษฐกิจนอกระบบ หากผู้ประกอบกิจการร้านค้าเหล่านั้น ไม่ได้ยื่นแบบแสดงรายการเงินได้ให้กรมสรรพากรเห็น  

หรือแม้กระทั่ง คนขายหวยใต้ดิน ที่ประกอบกิจกรรมผิดกฎหมายเต็ม ๆ แต่กลับมีเหล่าคอหวยทั้งหลายอุดหนุนกันอย่างเนืองแน่นทุกวันที่ 1 และ 16 ของเดือน เพื่อลุ้นรางวัลหรือกลุ่มค้ายาเสพติด ที่ผิดกฎหมาย บ่อนทำลายสังคม และแม้เราจะไม่เกี่ยวข้องกับธุรกิจเหล่านี้ ไม่อยู่ในสถานะการเป็นผู้ซื้อ หรือผู้ขาย แต่ธุรกิจเหล่านี้ก็อาจจะนำพาความเสียหายมาสู่ชีวิตและทรัพย์สินของเราได้ จากการที่ผู้ติดยาเสพติด ออกไปสร้างปัญหาให้สังคมตามมา 

ทั้งนี้ ISEAS – Yusof Ishak Institute ซึ่งเป็นศูนย์วิจัยชั้นนำในสิงคโปร์ ที่มีการศึกษาเรื่องแนวโน้มทางสังคม การเมือง ความมั่นคง​ เศรษฐกิจ และการพัฒนาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้​ ระบุถึงปัญหาที่เกิดขึ้นจากการมีเศรษฐกิจนอกระบบไว้ ดังนี้ 

ปัญหาที่เกิดจากการมีเศรษฐกิจนอกระบบ ​ 

• การจัดเก็บภาษีของภาครัฐอ่อนแอ เพราะไม่สามารถเก็บจากคนที่ไม่รายงานรายได้จากเศรษฐกิจนอกระบบได้ ทำให้รัฐไม่สามารถหารายได้ได้มากพอไปใช้ดำเนินกิจกรรมที่สำคัญ เช่น สวัสดิการดูแลผู้สูงอายุ
• ผู้บริโภคไม่ได้รับการคุ้มครองที่เป็นธรรม จากการซื้อสินค้าและบริการ 
• เกิดการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรม ระหว่างธุรกิจประเภทเดียวกันที่รายงานรายได้และเสียภาษีถูกต้อง กับธุรกิจที่ไม่รายงานรายได้ ไม่เสียภาษี 
• นำไปสู่ปัญหาคอร์รัปชัน จ่ายเงินใต้โต๊ะ เพื่อไม่ให้ถูกรายงานด้านภาษี หรือถูกดำเนินการตามกฎหมาย
• ผู้ที่ทำงานในธุรกิจเหล่านี้ ขาดโอกาสในการเข้าถึงแหล่งเงินทุนถูกกฎหมาย และอาจไม่ได้รับสวัสดิการทางสังคมและสุขภาพเหมือนเศรษฐกิจในระบบ 
• ภาครัฐไม่สามารถจัดเก็บข้อมูลตัวเลขทางเศรษฐกิจได้อย่างถูกต้อง เช่น ตัวเลขการจ้างงาน และ GDP ที่อาจไม่ได้สะท้อนถึงกลุ่มนี้ด้วย 
• กรณีธุรกิจผิดกฎหมาย อาจสร้างปัญหาการฟอกเงินตามมา เพื่อทำให้เงินที่ไม่ถูกกฎหมายกลายเป็นเงินถูกกฎหมาย 
• ธุรกิจผิดกฎหมายบางอย่าง อาจนำไปสู่ปัญหาทางสังคม เพิ่มโอกาสในการเกิดอาชญากรรม เช่น การค้ายาเสพติด การพนันผิดกฎหมาย

แนวทางการแก้ปัญหาเศรษฐกิจนอกระบบ 

• นำระบบธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์มาใช้เพื่อเก็บข้อมูล ติดตามตัวเลขการทำธุรกรรม และใช้ไบโอเมตริกซ์ ยืนยันตัวตน เพื่อปรับปรุงระบบการตรวจสอบจัดเก็บภาษีให้ดีขึ้น 
• ต้องเข้าไปกำกับดูแลการทำธุรกรรมบนคริปโทเคอเรนซี เพื่อให้แน่ใจว่าจะไม่ถูกใช้เป็นเครื่องมือในตลาดมืด

นี่เป็นเพียงส่วนหนึ่งของข้อมูลเศรษฐกิจนอกระบบเท่านั้น เอาจริง ๆ แล้ว อาจจะมีมูลค่าเศรษฐกิจนอกระบบในแต่ละประเทศมากกว่านี้ มีจำนวนแรงงานที่อยู่นอกระบบมากกว่าที่เห็นจากการสำรวจ เพราะขึ้นชื่อว่า อยู่นอกระบบ ก็คงไม่สามารถทำการสำรวจได้อย่างครอบคลุมและทั่วถึง ซึ่งโดยรวมแล้ว ภาครัฐควรจะส่งเสริมให้เศรษฐกิจนอกระบบที่ถูกกฎหมาย กลายมาเป็นเศรษฐกิจที่อยู่ในระบบ มีการจัดเก็บตัวเลข ประเมินรายได้และเสียภาษีถูกต้อง เพื่อให้เป็นประโยชน์กับการจัดเก็บรายได้ของประเทศ เป็นธรรมกับผู้ที่ทำถูกต้องตามกฎหมาย

อ่านเพิ่ม

• ทำยังไงกับร้านค้าที่ ไม่จด VAT เเต่เก็บ VAT 7% ? – สรุปวิธีแจ้งสรรพากรภายใน 5 นาที